اين مسئله که اقتصاد در ايران يک اقتصاد دولتي است را همه پذيرفته ايم. تقريبأ همه چيز از پولهاي حاصل از فروش نفت شروع شده و در مجموعه و بدنه دولت تزريق، آنگاه بخش هاي خصوصي، نيمه خصوصي و سايرين از آن بهره مند مي شوند. در اين ميان شناخت کلي و جزئي اين بدنه براي هر شرکت و يا نهادي که بخواهد کار اقتصادي نمايد امري حياتي است.

از سوي ديگر جمع آوري مجموعه ساختارهاي سازمانهاي دولتي کشور در يکجا مي تواند به عنوان مرجعي مناسب براي کارشناسان موضوعي فوق در سازمانها، مديران، اساتيد و دانشجويان علوم مديريتي نيز مورد استفاده قرار گيرد. ساختارهاي سازماني در ايران به سرعت در حال تغيير است و قطعأ اين کتاب هر چند سال يکبار بايد به روز و چاپ مجدد گردد. اين تغييرات حتي از زمان جمع آوري تا چاپ نسخه اول نيز ممکن است رخ داده باشد.

به هر حال اين گامي کوچک  در ايجاد يک پايگاه کار شناخت از فضاي اقتصادي دولتي ايران بوده و با کمک شما سروران عزيز مي توان آن را تصحيح، تکميل و به روز نمود. در نسخه اول به نمايش ساختار کلي سازمانها پرداخته شده که در صورت استقبال و ياري پروردگار مجموعه اي کاملتر و با جزئيات بيشتر را به چاپ خواهم رساند.    

                                                                                                                                      رضا ملانوروزي

پيشگفتار

مختصري در رابطه با سازمان و ساختار سازماني  

سازمان پديده اي اجتماعي به شمار مي آيد که به طور آگاهانه هماهنگ شده و داراي حدود و ثغور نسبتا مشخصي بوده و براي تحقق هدف يا اهدافي براساس يک سلسله مباني دائمي فعاليت مي کند.

سازمان هنگامي پديد مي آيد که افرادي باشند که:

-   هدف مشترکي داشته باشند.

-   بتوانند با يکديگر ارتباط برقرار کنند.

-   مايل باشند که براي نيل به هدف همکاري نمايند.

بنابراين هدف يا فعاليتي که تحقق آن خارج از توان فردي و مستلزم همکاري افراد انساني باشد نياز به سازمان را به وجود مي آورد.

سازمان عبارت است از هماهنگي معقول عده اي از افراد که براي تحقق هدف مشترکي از طريق تقسيم وظايف و برقراري روابط منظم و منطقي به طور پيوسته فعاليت مي کنند.

تعريف فوق بر سازمانهاي اسمي دلالت داشته به ويژگي هاي مشترک آنها به شرح زير اشاره مي کند:

سازمانها هدف دارند يعني براي دستيابي به مقاصد معيني به وجود آمده اند.

سازمانها از ترکيب اجتماعي افرادي که به صورت گروهي همکاري مي کنند تشکيل مي شوند.

سازمانها به طور پيوسته و مستمر فعاليت مي کنند.

سازمانها فعاليت هاي خود را از راه تفکيک وظايف از روي برنامه و استفاده از منابع مالي و مادي و دانش و فن و ابزار انجام مي دهد.

سازمانها به عنوان واحدهاي يکپارچه فعاليت هاي منظم کار خود را به طور عقلاني و منطقي هماهنگ و هدايت مي کنند.

پذيرفته ايم سازمان بدون هدف معنا ندارد. سازمان براي رسيدن به اهداف خود بايد يك سري فعاليتهايي را انجام دهد و فرض بر اين است كه كاركرد دسته جمعي در مقايسه با كار انفرادي از موفقيت بيشتري برخوردار است. لذا در سازمان تقسيم كار صورت مي گيرد.

اما بعد از تقسيم كار هر يك از افراد و گروهها، فقط به انجام وظايف و اهداف خاص خود مي انديشيدند و به هدف كلي سازمان توجهي نمي كنند. در اين راستا بايد يك مكانيزم هماهنگي در سازمان به وجود آيد كه اهداف انتزاعي را در جهت هدف كلي سازمان، سوق دهد.

بحث تقسيم كار و هماهنگي، موضوعاتي است كه در مقوله سازماندهي، مطرح است."سازماندهي، فرايندي است كه طي آن تقسيم كار ميان افراد و گروههاي كاري و هماهنگي ميان آنان،  به منظور كسب اهداف صورت مي‏گيرد."

در تعريف ديگري كه به مراحل سازماندهي اشاره شده است، آمده كه "فراگرد سازماندهي، يعني جريان تنظيم و نظم و ترتيب دادن به كار و فعاليت و تقسيم و تكليف آن به افراد به منظور انجام دادن كار و تحقق هدفهاي معين، نتيجه سازماندهي ايجاد ساختار سازمان است".

با توجه به تعريف فوق هدف نهايي سازماندهي، ايجاد ساختار سازماني است. "از طريق فرايند سازماندهي، سازمان منسجم و داراي ساختار مي گردد. در اين فرايند ساختار اوليه سازمان طراحي مي شود."

ساختار سازماني در نمودار سازماني نمايان است. نمودار سازماني يك نماد قابل رويت، از كل فعاليتها و فرايندهاي سازمان است.  

در تعريف ساختار سازماني به سه ركن اصلي اشاره مي شود، كه اينك به آنها مي‏پردازيم.

ساختار سازماني تعيين كننده روابط رسمي گزارشگري در سازمان است و نشان دهنده سطوحي است كه در سلسله مراتب اداري وجود دارد و نيز حيطه كنترل مديران يا سرپرستان را مشخص مي كند.

ساختار سازماني تعيين كننده افرادي است كه به صورت گروهي در دواير كار مي كنند يا تقسيم بندي دوايري است كه در كل سازمان وجود دارد.

ساختار سازماني دربرگيرنده طرح سيستم هايي مي شود كه بوسيله آنها فعاليتهاي همه دواير هماهنگ و يكپارچه مي گردد و در نتيجه سيستم ارتباط موثر، تضمين خواهد شد.

در طرح‏ريزي ساختار سازماني اين سه ركن اصلي همواره وجود دارد و رعايت مي شود. بطور كلي مي توان گفت ساختار سازماني شامل موارد زير است: تقسيم كار، حيطه كنترل، زنجيره فرماندهي و ميزان يا حدودي كه سازمان رسمي يا متمركز است.

ساختار سازماني، تجلي تفكر سيستمي است. سازمان مركب از عناصر، روابط بين عناصر و ساختار روابط به عنوان يك كليت است كه يك واحد را تشكيل مي دهد (CHECK LAND). به گفته بانگ  ساختار، تركيب اعلي از روابط بين عناصر سازماني است كه فلسفــه وجودي فعاليت سازماني را شكل مي دهد.

نگاه سيستمـــي سازمان به ساختار نشان مي دهد كه ساختار مركب از عناصر سخت از يك طرف و عناصر نرم از طرف ديگر است. در انتهاي بعد سخت، عناصر ملموسي نظير گروهها و واحدهاي سازماني سلسله مراتبي قرار دارند. روابط بين اين واحدها و گروهها تجلي عنصر نرم در ساختار سازمان است. در انتهاي بعد پيوستار نرم، قضاوت افراد سازماني نسبت به ساختار قرار دارد.

در انتها ياد آور مي گردد در حوزه طراحي سازمانها عوامل محتوايي متعددي تاثير گذار بر ساختار  شناسايي شده که مي توان مواردي نظير محيط، اندازه و تکنولوژي را نام برد.  

هنري مينتربرگ ساختار سازماني را به شرح زير تقسيم بندي مي نمايد:

1. ساختار سازماني كار آفرينان

سازمانهايي كه به تعداد كم كاركنان تخصص و با تقسيم كار و انعطافپذيري كار و فعاليتها ميكنند داراي ساختار و ارتباطات سلسله مراتبي با روابط غير رسمي قدرت و اختيارات زياد هستند. اين اختيارات در دست مدير عالي سازمان است و به سطوح پايين واگذار ميشود.  

2. ساختار سازمان ماشيني

اينگونه سازمانها كاملاً تخصصي هستند وظايف يكنواخت و تكراري دارند و ارتباطات رسمي بين كاركنان برقرار است واحدهاي سازماني بزرگ هستند و گروههاي تخصصي براي انجام كارها و وظايف وجود دارد. ساختار اداري براي انجام فعاليت هاي سنتي است تصميمگيري مركزگرا است. تقسيمبندي بين وظايف ستادي و صفي مشخص است.  

3. سازمان گونه گرا

اين سازماندهي داراي واحدهاي متعدد و با وظايف محدود و مشخص هستند. معمولاً هر واحد  را قسمت مينامند. يك واحد ستاد اداري متمركز خدمات و پشتيباني را ارائه ميدهد به نام واحد «مديريت مركزي» ناميده ميشود.   

4. سازمانهاي حرفهاي

معمولاٌ اين گونه سازمانها شامل بيمارستانها، دانشگاهها، به واحدهاي خدمات عمومي مانند شهرداريها و شركتهايي است كه داراي وظايف يك شكل هستند. ساختار اين گونه سازمانها بر پايه دانش تخصصي و مهارتهاي كارشناسان آن است. كاركنان وظايف تعيين و واگذار شده را انجام ميدهند. اين سازمانها خدمات و كالاهاي خدمات و كالاهاي استاندارد را  ارائه ميدهند.  

5. سازمان نوآور

به نظر وي سازمانهايي جديد و نوين هستند. اين گونه سازمانها انعطا فپذير و از ديوانسالاري گريزان هستند. از برنامهريزي و كنترل اجتناب دارند. نوآوريها را با استخدام نيروي جديد و آموزش و پرداخت مناسب به آنها تشويق ميكنند. كار گروهي در اين سازمانها در درجه اول قرار دارد.

6. سازمانهاي مامور

اين سازمانها داراي ماموريت ويژهاي هستند. كارمندان با تخصص و مهارت براي اجراي ماموريت خاص استخدام ميشوند. در اين سازمانها تحقق اهداف و ماموريتها در اولويت اجرايي قرار دارد.

شامل ساختار هاي سازمانهاي:

1- رهبري و مجلس

-   صدا وسيما

-   کميته امداد امام خميني

-   بنياد شهيد و امور ايثارگران

-   بنياد مستضعفان

-   آستان قدس رضوي

-   کتابخانه مجلس شوراي اسلامي

-   مرکز پژوهشهاي مجلس

2- قوه قضائيه

-   قوه قضائيه

-   سازمان بازرسي کل کشور

-   سازمان ثبت املاک

-   سازمان زندانهاي کشور

-   سازمان پزشکي قانوني

-   شرکت سهامي روزنامه رسمي جمهوري اسلامي ايران

3- رياست جمهوري

-   سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري

-   معاون رئيس جمهور

-   سازمان محيط زيست

-   سازمان ملي جوانان

-   سازمان اسناد و کتابخانه ملي

-   بانک مرکزي جمهوري اسلامي ايران

-   سازمان نقشه برداري

-   سازمان حسابرسي

-   ديوان محاسبات کشور

-   مرکز آمار

-   ستاد مبارزه با مواد مخدر

-   سازمان نظام پزشکي

-   موسسات وابسته به شوراي عالي انقلاب فرهنگي

4- وزارت خانه ها:

     وزارت آموزش و پرورش

-   وزارت آموزش و پرورش

-   سازمان آموزش و پرورش استثنايي

-   اداره کل نوسازي مدارس

-   سازمان انجمن اوليا و مربيان

-   پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش

-   سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي

-   دانشگاه تربيت دبير شهيد رجايي

-   کانون پرورشي و فکري کودکان ونوجوانان

-   نهضت سواد آموزي استان ها  

     وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات

-   وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات

-   شرکت پست جمهوري اسلامي ايران

-   شرکت ارتباطات زير ساخت

-   پست بانک

-   مرکز تحقيقات مخابرات ايران

-   شرکت خدمات هوايي پيام

-   شرکت مخابرات استان

    وزارت دارائي و امور اقتصادي

-   وزارت امور اقتصادي و دارايي

-   سازمان امور مالياتي

-   سازمان خصوصي سازي

-   شرکت خدمات ماشين هاي محاسب الکتريکي

-   سازمان سرمايه گذاري و کمک هاي اقتصادي و فني ايران

     وزارت امور خارجه

-   وزارت امور خارجه

     وزارت بازرگاني

-   وزارت بازرگاني

-   سازمان حمايت کننده از مصرف کنندگان و توليد کنندگان

-   گمرک

-   دخانيات

-   اداره بازرگاني استانها

     وزارت بهداشت

-   هلال احمر

-   مرکز آموزش دانشگاه علوم پزشکي

-   مرکز تحقيقات آزمايشگاهاي رفرانس ايران

-   دانشگاه

     وزارت تعاون

-   وزارت تعاون

-   صندوق تعاون کشور

     وزارت دادگستري

-   وزارت دادگستري

-   سازمان تعزيرات حکومتي

     وزارت دفاع

-   وزارت دفاع

     وزارت راه و ترابري

-   وزارت راه و ترابري

-   شرکت راه آهن جمهوري اسلامي ايران

-   شرکت ساخت و توسعه زير بناهاي حمل و نقل کشور

-   سازمان حمل ونقل جاده اي

-   هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران

-   سازمان هواپيمايي کشور

-   سازمان هواشناسي

-   کشتيراني

-   سازمان بنادر

-   شرکت سهامي آزمايشگاه فني و مکانيک خاک

-   شرکت مسافربري رجا

-   مديريت هواشناسي استان

-   سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور

     وزارت رفاه

-   وزارت رفاه

-   سازمان بهزيستي

-   سازمان تامين اجتماعي

-   سازمان بازنشستگي

     وزارت صنايع و معادن

-   وزارت صنايع و معادن

-   موسسه استاندارد

-   شهرکهاي صنعتي

-   سازمان نظام مهندسي معدن

-   شرکت ذوب آهن

-   سازمان صنايع و معادن استان ها

-   فولاد مبارکه

     وزارت علوم

-   وزارت علوم

-   دانشگاه پيام نور

-   جهاد دانشگاهي

-   دانشگاه جامع علمي کاربردي

-   سازمان مطالعه و تدوين کتب دانشگاهي- سمت

-   سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران

-   پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمي ايران

     وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي

-   وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي

-   سازمان اوقاف و امور خيريه

-   سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي

-   سازمان تبليغات اسلامي

-   بنياد سينمايي فارابي

-   سازمان تبليغات اسلامي استانها

-   ارشاد اسلامي استان

     وزارت کار و امور اجتماعي

-   وزارت کار و امور اجتماعي

-   سازمان آموزش فني و حرفه اي

-   سازمان کار استانها

     وزارت کشاورزي

-   وزارت کشاورزي

-   سازمان جنگلها و مراتع

-   سازمان امور اراضي

-   سازمان امور عشايري

-   سازمان دامپزشکي کشور

-   سازمان تحقيقات و آموزش کشاورزي

-   پشتيباني امور دام کشور

-   شرکت مادر تخصصي صندوق حمايت از توسعه سرمايه گذاري

-   موسسه پژوهشهاي اقتصاد و برنامه ريزي کشاورزي

-   سازمان شيلات

-   صندوق بيمه محصولات کشاورزي

-   جهاد کشاورزي استانها

-   شرکت تخصصي خدمات کشاورزي

     وزارت کشور

-   وزارت کشور

-   سازمان شهرداريها و دهياريهاي کشور

-   سازمان ثبت احوال

-   استانداري

-   فرمانداري

     وزارت مسکن و شهرسازي

-   وزارت مسکن و شهرسازي

-   شرکت عمران و بهسازي شهري

-   سازمان نظام مهندسي ساختمان

-   مرکز مطالعات و تحقيقات شهرسازي و معماري

-   مرکز تحقيقات مسکن و ساختمان

-   پژوهشگاه زلزله شناسي

-   بنياد مسکن استانها

     وزارت نفت

-   وزارت نفت

-   شرکت ملي نفت ايران

-   شرکت ملي پايانه هاي نفتي

-   شرکت ملي مهندسي و ساختمان  نفت ايران

-   شرکت ملي حفاري

-   شرکت بهينه سازي مصرف سوخت

-   سازمان پژوهشگاه صنعت نفت

-   صنايع ملي پتروشيمي

-   شرکت ملي پخش فرآوردهاي نفتي

-   شرکت ملي پالايش و پخش فرآوردهاي نفتي

-   شرکت بازرگاني پتروشيمي

-   مرکز تحقيقات و توسعه مديريت پروژه

-   شرکت خطوط لوله و مخابرات ايران

-   نفت لاوان

     وزارت نيرو

-   وزارت نيرو

-   شرکت توانير

-   شرکت سهامي مهندسي آب و فاضلاب کشور

-   سازمان توسعه برق ايران

-   شرکت ساتکاپ

-   شرکت برق استانها

-   شرکت آب منطقه اي استانها

-   آب و فاضلاب شهري

-   آب و فاضلاب روستايي

5- بيمه، بانک و شهرداري:  

     بانک

-   بانک سپه

-   بانک رفاه

-   بانک ملت

-   بانک کارآفرين

-   بانک صنعت و معدن

     بيمه

-   بيمه مرکزي

     شهرداري

-   شهرداري تهران

-   سازمان حمل ونقل و ترافيک شهرداري تهران

-   شرکت برنامه ريزي شهري شهرداري تهران